Bề ngoài, “Ôm cây đợi thỏ” kể về một nông dân vì tình cờ có được một con thỏ nên bỏ việc đồng áng, ngồi cạnh gốc cây chờ vận may tái diễn.

Nếu chỉ hiểu câu chuyện là “đừng lười”, đương nhiên không sai; nhưng điều đáng hỏi hơn là rốt cuộc ở bước nào người nông dân đã phán đoán nhầm một sự kiện ngẫu nhiên thành quy luật.

Lần đầu nhặt được thỏ chỉ là một mẫu đơn lẻ; một mẫu vừa không chứng minh sự việc sẽ lặp lại, vừa không cho thấy chờ đợi hiệu quả hơn canh tác.

Vấn đề là con người thường nhớ sâu những lợi ích bất ngờ, nhưng lại dễ bỏ qua các trường hợp không xảy ra dù chúng quan trọng không kém.

Những ngày người nông dân chờ mà không thu được gì thực ra liên tục cung cấp bằng chứng ngược; chỉ là ông không muốn thừa nhận phán đoán ban đầu có thể sai.

Một khi thừa nhận sai lầm đồng nghĩa thời gian chờ trước đó có thể uổng phí, có người lại đầu tư thêm thời gian để cố chứng minh lựa chọn ban đầu không sai.

Thế là chờ đợi từ hành vi tạm thời dần trở thành lệ thuộc lối mòn: không phải vì nó ngày càng hợp lý, mà vì người ta đã bỏ ra quá nhiều cho nó.

Từ góc độ này, “Ôm cây đợi thỏ” không chỉ phê phán sự lười biếng mà còn phê phán cách tư duy khái quát quá mức kinh nghiệm cá biệt thành quy luật phổ quát.

Một cuộc tổng kết trưởng thành không hỏi “lần trước tôi thành công, sao không thể lặp lại?”, mà hỏi tiếp: bao nhiêu phần của thành công đến từ năng lực, bao nhiêu đến từ may mắn?

Chỉ khi tách may mắn khỏi năng lực và kiểm nghiệm một kết quả trong thời gian dài hơn cùng nhiều mẫu hơn, kinh nghiệm mới có thể thực sự trở thành phương pháp đáng tin.